മെറിറ്റ് എന്ന വാക്ക് ഇന്ത്യൻ പൊതുബോധത്തിൽ ഒരു നിഷ്പക്ഷ അളവുകോലായാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ജാതിയും വർഗ്ഗവും ഭാഷയും കടന്നുവരാത്ത ഒരു ശുദ്ധമായ മത്സരം. NEET ഈ വിശ്വാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും തികവുറ്റ സ്ഥാപനവൽക്കരണമാണ്. ക്യാപിറ്റേഷൻ ഫീസും മാനേജ്മെന്റ് ക്വാട്ട സീറ്റ് വിൽപനയും ഇല്ലാതാക്കി എന്ന അവകാശവാദത്തിൽ ഈ പരീക്ഷ ഭാഗികമായി വിജയിച്ചിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഒരു ദേശീയ ഏകീകൃത പരീക്ഷ പ്രിവിലേജിനെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല എന്നതാണ് യാഥാർത്ഥ്യം; അത് പ്രിവിലേജിന്റെ രൂപം മാറ്റുക മാത്രമാണ് ചെയ്യുന്നത്. നേരിട്ട് സീറ്റ് വാങ്ങുന്നതിന് പകരം, ഇന്ന് കുടുംബങ്ങൾ ആ സീറ്റ് ഉറപ്പാക്കുന്ന സ്കോർ വാങ്ങുന്നു, വർഷം മൂന്ന് മുതൽ അഞ്ച് ലക്ഷം രൂപ വരെ വിലയുള്ള ഒരു കോച്ചിംഗ് വ്യവസായത്തിലൂടെ. മൂലധനം നേരിട്ട് വിദ്യാഭ്യാസ പ്രവേശനമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നതിന് പകരം, ഇപ്പോൾ അത് “മനുഷ്യ മൂലധന”മായി (human capital) പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന് മാത്രം. നവലിബറൽ യുക്തിയുടെ ഒരു ക്ലാസിക് നീക്കം, ഘടനാപരമായ അസമത്വത്തെ വ്യക്തിഗത “തയ്യാറെടുപ്പി”ന്റെ പ്രശ്നമായി മറച്ചുവയ്ക്കുന്ന അതേ യുക്തി.
തമിഴ്നാട് സർക്കാർ നിയമിച്ച ജസ്റ്റിസ് എ.കെ. രാജൻ കമ്മിറ്റിയുടെ 2021-ലെ റിപ്പോർട്ട് ഈ വാദത്തിന് അനുഭവപരമായ അടിത്തറ നൽകുന്നു. 2006 മുതൽ 2016 വരെ പ്ലസ്ടു മാർക്ക് അടിസ്ഥാനത്തിൽ മാത്രം മെഡിക്കൽ പ്രവേശനം നടത്തിയിരുന്ന തമിഴ്നാട്ടിൽ, 2017-ൽ NEET അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെട്ടതിന് ശേഷമുള്ള തകർച്ച ഒരു ദശകം കൊണ്ടല്ല, ഒരൊറ്റ അഡ്മിഷൻ സൈക്കിളിൽ തന്നെ സംഭവിച്ചു: തമിഴ് മീഡിയം വിദ്യാർത്ഥികളുടെ സീറ്റ് വിഹിതം ഇരുപത് ശതമാനത്തിൽ നിന്ന് രണ്ട് ശതമാനത്തിലേക്കും, സർക്കാർ സ്കൂൾ വിദ്യാർത്ഥികളുടേത് പതിനാലിൽ നിന്ന് ഒന്നര ശതമാനത്തിലേക്കും കൂപ്പുകുത്തി. 2017-18-ൽ ഒരു സ്റ്റേറ്റ് ബോർഡ് വിദ്യാർത്ഥി പോലും സർക്കാർ സീറ്റ് നേടിയില്ല. ഈ സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകൾക്ക് പിന്നിൽ അനിത എന്ന പേരുണ്ട്, അരിയലൂരിലെ ഒരു ദളിത് പെൺകുട്ടി, പ്ലസ്ടുവിൽ 1,176/1,200 നേടിയിട്ടും, കോച്ചിംഗ് ലഭ്യമല്ലാതിരുന്നതിനാൽ NEET-ൽ 86/720 മാത്രം നേടി, സുപ്രീം കോടതി തന്റെ ഹർജി തള്ളിയതിന് പിന്നാലെ ജീവനൊടുക്കിയ അതേ പെൺകുട്ടി. ഇത് ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട ദുരന്തമല്ല; 2017 മുതൽ 2021 വരെ തമിഴ്നാട്ടിൽ മാത്രം രേഖപ്പെടുത്തിയ പതിമൂന്ന് NEET-ബന്ധിത ആത്മഹത്യകളിലൊന്നാണ്.
കേരളത്തിൽ ഇതേ യുക്തി കൂടുതൽ മൃദുവായ രൂപത്തിലാണെങ്കിലും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ക്ഷേമ ചട്ടക്കൂടും സംവരണ സംവിധാനവും ആഘാതം കുറച്ചു, ഇല്ലാതാക്കിയില്ല. സംവരണ വിഭാഗങ്ങൾക്ക് നാമമാത്രമായ കുറഞ്ഞ യോഗ്യതാ പെർസെന്റൈൽ ഉണ്ടെങ്കിലും, ഒരു സർക്കാർ സീറ്റിന് യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ വേണ്ട സ്കോർ, വയനാട്ടിലെയോ ഇടുക്കിയിലെയോ ഒരു ആദിവാസി റസിഡൻഷ്യൽ സ്കൂൾ വിദ്യാർത്ഥിക്ക് കോച്ചിംഗ് ഇല്ലാതെ എത്തിപ്പിടിക്കാനാവാത്തതാണ്. കേരളത്തിലെ കോച്ചിംഗ് സെന്ററുകൾ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നത് നഗരങ്ങളിലാണ്, അവയിൽ പഠിക്കുന്നത് ബഹുഭൂരിപക്ഷവും സ്വകാര്യ CBSE സ്കൂളുകളിലെ കുട്ടികളാണ്, ദളിത്, ആദിവാസി, മലയാളം മീഡിയം വിദ്യാർത്ഥികൾ പഠിക്കുന്ന സർക്കാർ/എയ്ഡഡ് സ്കൂളുകളിൽ നിന്നല്ല. കേരളം ഇതുവരെ സ്വന്തമായി ഒരു രാജൻ കമ്മിറ്റി പഠനം നടത്താത്തത് ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു വിടവാണ്, തെളിവിന്റെ അഭാവം തന്നെ ഒരു രാഷ്ട്രീയ തിരഞ്ഞെടുപ്പാണ്.
ഈ പ്രതിഭാസത്തെ കേരള-തമിഴ്നാട് പ്രാദേശിക കഥയായി ചുരുക്കുന്നത് അതിന്റെ സ്കെയിലിനെ മറച്ചുവയ്ക്കും. പ്രതിവർഷം ഇരുപത്തിയഞ്ച് ലക്ഷം വിദ്യാർത്ഥികൾ NEET എഴുതുന്നിടത്ത്, മൂന്ന് ശതമാനത്തിൽ താഴെ പേർക്ക് മാത്രമേ സർക്കാർ സീറ്റ് ലഭിക്കുന്നുള്ളൂ, ആ ചെറിയ ശതമാനത്തിൽ ഭൂരിഭാഗവും കോച്ചിംഗ് ലഭിച്ചവരാണ്. ഇതേ CBSE/ഇംഗ്ലീഷ് മീഡിയം പക്ഷപാതം സ്വന്തമായി പഠനം നടത്താത്ത ഉത്തർപ്രദേശ്, ബിഹാർ, ഒഡീഷ തുടങ്ങിയ എല്ലാ സംസ്ഥാനങ്ങളിലും ആവർത്തിക്കുന്നു. അംബേദ്കർ ജാതി വ്യവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് എഴുതിയത് ഇവിടെ പുതിയൊരു സാഹചര്യത്തിൽ പ്രസക്തമാകുന്നു: ഔപചാരിക സമത്വം (“ആർക്കും NEET എഴുതാം”) യഥാർത്ഥ സമത്വമല്ല, വിജയത്തിന്റെ എല്ലാ നിർണായക ഘടകങ്ങളും (കോച്ചിംഗ് ലഭ്യത, ബോധന മാധ്യമം, സ്കൂൾ അടിസ്ഥാന സൗകര്യം, കുടുംബ വരുമാനം) പരീക്ഷയ്ക്ക് മുൻപേ തന്നെ ജാതി-വർഗ്ഗ വരികളിൽ വിതരണം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോൾ. സംവരണം കടലാസിൽ നിലനിൽക്കുന്നു, എന്നാൽ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ഗുണഭോക്താക്കൾ കോച്ചിംഗ് താങ്ങാൻ കഴിയുന്ന, സംവരണ സമുദായങ്ങളിലെ തന്നെ താരതമ്യേന മെച്ചപ്പെട്ട വിഭാഗമാണ്. സംവരണം സംരക്ഷിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ചവർ, ക്വാട്ട എത്തുന്നതിന് മുൻപ് തന്നെ കോച്ചിംഗ് ഘട്ടത്തിൽ അരിച്ചുമാറ്റപ്പെടുന്നു.
ഈ ഘടനാപരമായ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ഈ വർഷത്തെ NEET-UG പേപ്പർ ചോർച്ചയും CBSE മാർക്കിംഗ് ക്രമക്കേടും വിലയിരുത്തേണ്ടത്. കോക്ക്റോച്ച് ജനത പാർട്ടി (CJP) എന്ന പേരിൽ സംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ട പ്രതിഷേധം, സോനം വാങ്ചുക്കിന്റെ ജൂൺ ഇരുപത്തിയെട്ട് മുതലുള്ള അനിശ്ചിതകാല നിരാഹാരത്തിലൂടെ, കേന്ദ്ര വിദ്യാഭ്യാസ മന്ത്രി ധർമേന്ദ്ര പ്രധാന്റെ രാജിയും നഷ്ടപരിഹാരവുമാണ് മുഖ്യമായി ആവശ്യപ്പെടുന്നത്. ഈ ആവശ്യം ന്യായമാണ്; എന്നാൽ അതിന്റെ പരിധി തന്നെയാണ് പ്രശ്നം. ഒരു മന്ത്രിയുടെ രാജി എന്നത് ഈ വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് നൽകാവുന്ന ഏറ്റവും വിലകുറഞ്ഞ വിട്ടുവീഴ്ചയാണ്. മന്ത്രി മാറും, ഭരണകക്ഷിക്ക് ഉത്തരവാദിത്തം അഭിനയിക്കാം, പ്രതിപക്ഷത്തിന് വൃത്തിയുള്ള ഒരു “അഴിമതി-പ്രതിഷേധം-രാജി-പരിഹാരം” എന്ന കഥാഗതി ലഭിക്കും. അതേസമയം CBSE പക്ഷപാതവും കോച്ചിംഗ് ആശ്രിതത്വവും സംവരണ ശോഷണവും, രാജൻ കമ്മിറ്റി 165 പേജിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നം, ഒരിക്കലും വിലപേശലിലേക്ക് വരില്ല. അത് ഒരിക്കലും ആവശ്യമായിരുന്നില്ല എന്നതുകൊണ്ട് തന്നെ.
ഇവിടെ ഒരു ഗ്രാംഷിയൻ വായന സഹായകമാണ്. ജൈവികമായി ഉടലെടുത്ത ഒരു ജനരോഷം, അതിന്റെ വിപ്ലവകരമായ സാധ്യത നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് തന്നെ, ഭരണകൂടത്തിന്റെ അതിജീവന തന്ത്രത്തിലേക്ക് ആഗിരണം ചെയ്യപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയാണ് “പാസീവ് റെവല്യൂഷൻ”. CJP-യുടെ ഉത്ഭവം ഒരു സോഷ്യൽ മീഡിയ പ്രതികരണത്തിൽ നിന്നുള്ള സ്വാഭാവിക മൊബിലൈസേഷനായിരുന്നു എന്നത് ശരിയാണ്; എന്നാൽ ജൈവികമായി തുടങ്ങുന്ന പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ പിന്നീട് ബോധപൂർവം സ്വാധീനിക്കപ്പെടാൻ ഏറ്റവും എളുപ്പമുള്ളവയാണ്, സംഘപരിവാർ ഇത് മറ്റെല്ലായിടത്തും ചെയ്യുന്നത് പോലെ. ഈ രോഷത്തെ ഹൈജാക്ക് ചെയ്യാൻ താല്പര്യമുള്ളത് കോൺഗ്രസിനും ബിജെപിക്കും ഒരുപോലെയാണ് എന്നതും ശ്രദ്ധിക്കണം: കോൺഗ്രസിന്റെ NSUI, യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് বিভাগങ്ങൾ ജന്തർ മന്തറിലെ പൊതു സമരത്തിൽ ചേരാതെ സ്വന്തം സമാന്തര പ്രതിഷേധം നടത്തിയത് ടർഫ് സംരക്ഷണത്തിന്റെ വ്യക്തമായ അടയാളമാണ്; അതേസമയം ഈ സമരത്തെ നിയന്ത്രിച്ചാൽ കാര്യങ്ങൾ വരുതിയിലാക്കാമെന്ന് ബിജെപിക്കും പ്രതീക്ഷിക്കാം. രോഷത്തെ നേരിട്ട് അടിച്ചമർത്തിയാൽ അത് ആളിക്കത്തും എന്നതിനാൽ, കൂടെ ആളെ വിട്ട് പതിയെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്ന തന്ത്രമാണ് ലോകമെമ്പാടും ഭരണകൂടങ്ങളും കോർപ്പറേറ്റുകളും ജനകീയ പ്രക്ഷോഭങ്ങളെ നേരിടാൻ ഉപയോഗിക്കുന്നത്.
യുവജനങ്ങളുടെ രോഷം തികച്ചും യഥാർത്ഥമാണ്; എന്നാൽ തങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി സമരം ചെയ്യാൻ ഒരു പ്രാതിനിധ്യമുണ്ടെന്ന തോന്നൽ തന്നെ, ബഹുജന തെരുവ് പ്രതിഷേധമായി ഇത് വളരുന്നതിന് ഒരു തടസ്സമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മറ്റ് രാജ്യങ്ങളിൽ കണ്ട ജെൻ-സി പ്രക്ഷോഭങ്ങളുടെ വികേന്ദ്രീകൃതവും നേതൃത്വരഹിതവുമായ അരാജകത്വ സ്വഭാവം ഇവിടെ ഇല്ല എന്നത് ഭരണകൂടത്തിന് അനുകൂലമാണ്. പകരം, ഇത് 2011-ലെ അണ്ണാ ഹസാരെ മാതൃകയിലുള്ള ഒരു കേന്ദ്രീകൃത, വ്യക്തി-കേന്ദ്രിത നിരാഹാര സമരമാണ്, ഒരു നേതാവ്, ഒരു ഉപവാസം, ഒരു നിശ്ചിത ആവശ്യപ്പട്ടിക. CJP അംബേദ്കറുടെ പേരിൽ സംസാരിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, ഇതിന്റെ അടിത്തറ ഒരു എലീറ്റ് വിഭാഗമായതിനാൽ, ജാതി-വർഗ്ഗ-ഭാഷാ അസമത്വത്തിന്റെ ഘടനാപരമായ ചോദ്യങ്ങളിലേക്ക് കടക്കാതെ, എല്ലാവർക്കും അംഗീകരിക്കാവുന്ന “പേപ്പർ ചോർച്ച” പോലുള്ള ന്യൂട്രൽ ആവശ്യങ്ങളിൽ ഒതുങ്ങുന്നു. രാഷ്ട്രീയ നിലപാട് എടുത്താൽ പിന്തുണ നഷ്ടപ്പെടുമെന്ന ഭയം, സിവിൽ സൊസൈറ്റി എൻ.ജി.ഓ.വൽക്കരണത്തിന്റെ ഒരു സ്ഥിരം സ്വഭാവമാണ്, രാഷ്ട്രീയ സമരത്തെ സാങ്കേതിക പരിഹാരാന്വേഷണമായി ചുരുക്കുന്ന അതേ പ്രവണത.
വാങ്ചുക്കിന്റെ സ്വന്തം രാഷ്ട്രീയ പാത ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ ഒരു ചെറു പതിപ്പാണ്. 2019-ൽ ലഡാക്കിന് പ്രത്യേക കേന്ദ്രഭരണ പദവി ലഭിച്ചപ്പോൾ അദ്ദേഹം മോദിക്ക് പരസ്യമായി നന്ദി പറഞ്ഞു; ഭരണകൂടം അദ്ദേഹത്തെ പ്രചാരണ മുഖമായും ഉപദേശകനായും ഉപയോഗിച്ചു. നിയമസഭയില്ലാത്ത UT പദവി മതിയായ സ്വയംഭരണം നൽകുന്നില്ലെന്ന് വ്യക്തമായതോടെ അദ്ദേഹം ആറാം പട്ടിക സംരക്ഷണത്തിന്റെയും സംസ്ഥാന പദവിയുടെയും മുൻനിര ശബ്ദമായി മാറി. 2025-ൽ, തന്റെ പ്രതിഷേധത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു സംഘം അക്രമാസക്തമായി ഏറ്റുമുട്ടിയതിന് ശേഷം നാല് പേർ വെടിയേറ്റ് മരിച്ചപ്പോൾ, “ദേശവിരുദ്ധത”യും ഗൂഢാലോചനയും ആരോപിച്ച് അദ്ദേഹം അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടു. ആറ് മാസത്തിന് ശേഷം, 2026 മാർച്ചിൽ, സുപ്രീം കോടതി തടങ്കലിന്റെ നടപടിക്രമ പിഴവുകൾ സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിക്കുന്നതിനിടെ കേസ് ഒരു നിർണായക ഘട്ടത്തിലേക്ക് നീങ്ങിയ അതേ ദിവസങ്ങളിൽ തന്നെ അദ്ദേഹം മോചിതനായി, സർക്കാർ ഒരു പ്രതികൂല വിധി ഒഴിവാക്കാൻ കേസ് തന്നെ അപ്രസക്തമാക്കിയതാവാം എന്ന ന്യായയുക്തമായ അനുമാനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ഒരു സമയക്രമം. ഇത് ഒരു രഹസ്യ രാഷ്ട്രീയ ധാരണയുടെ തെളിവല്ല, മറിച്ച് ജുഡീഷ്യൽ പരിശോധനയിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ ഭരണകൂടത്തിന് ലഭ്യമായ ഒരു നിയമപരമായ തന്ത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും ന്യായയുക്തമായ വായനയാണ്.
ബിജെപി ഈ പ്രസ്ഥാനത്തെ വളരാൻ അനുവദിക്കുമോ എന്ന ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം “ഇല്ല” എന്ന് തന്നെയാണ്, എന്നാൽ ആ “ഇല്ല” ഒരു നിരോധനത്തിലൂടെയല്ല വരുന്നത്. ഇന്ത്യൻ ജനസംഖ്യയുടെ മുപ്പത് ശതമാനത്തോളം വരുന്ന ജെൻ-സി തലമുറയെ നേരിട്ട് ബാധിക്കുന്ന ഒരു വിഷയത്തെ നേരിട്ട് അടിച്ചമർത്തുന്നത് കൂടുതൽ ദൃശ്യതയും സഹാനുഭൂതിയും സൃഷ്ടിക്കും എന്ന് ലഡാക്കിലെ അനുഭവം തന്നെ കാണിച്ചുതന്നിട്ടുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് തന്ത്രം നിരോധനമല്ല, നിയന്ത്രിത അതിജീവനമാണ്, പ്രസ്ഥാനത്തെ ജീവനോടെ നിലനിർത്തുക, അതിന്റെ ആവശ്യങ്ങളെ ഒരൊറ്റ കൈകാര്യം ചെയ്യാവുന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് (ഒരു രാജി) ചുരുക്കുക. ഇത് ബോധപൂർവമായ ഒരു ഗൂഢാലോചനയാണെന്ന് തെളിയിക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ല; പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ സ്വന്തം ഘടനാപരമായ ദൗർബല്യങ്ങൾ (രാഷ്ട്രീയ നിലപാടിനോടുള്ള ഭയം, ഡിജിറ്റൽ ദൃശ്യതയിൽ തൃപ്തിപ്പെടുന്ന ഒരു അടിത്തറ) ഈ ഫലം സ്വാഭാവികമായി തന്നെ ഉളവാക്കും. 2011-ലെ അണ്ണാ ഹസാരെ പ്രസ്ഥാനം, ബോധപൂർവമായ ബിജെപി ഗൂഢാലോചന കൂടാതെ തന്നെ, ഒടുവിൽ പ്രതിപക്ഷത്തെ ഭിന്നിപ്പിക്കുകയും ബിജെപിക്ക് അധികാരത്തിലേക്കുള്ള വഴി തുറക്കുകയും ചെയ്തതിന്റെ അതേ ചരിത്ര യുക്തിയാണിത്.
രാജൻ കമ്മിറ്റിയുടെ ശുപാർശകൾ (സൗജന്യ കോച്ചിംഗ്, ഏഴര ശതമാനം സ്കൂൾ ക്വാട്ട, സിലബസ് യോജിപ്പിക്കൽ, ജാതി-സ്കൂൾ-മാധ്യമം-വരുമാനം അടിസ്ഥാനമാക്കിയ ദേശീയ ഡാറ്റ പ്രസിദ്ധീകരണം) 2021 മുതൽ നടപ്പാക്കാതെ കിടക്കുന്നു. ഇവയൊന്നും ഇന്ന് ഡൽഹിയിൽ ചർച്ചയിലില്ല; ചർച്ചയിലുള്ളത് ഒരാളുടെ കസേര മാത്രമാണ്. പേപ്പർ ചോർച്ചയ്ക്ക് ഉത്തരവാദികൾ ശിക്ഷിക്കപ്പെടണം എന്നത് നിസ്തർക്കമാണ്. എന്നാൽ ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ചക്രവാളം ഒരു രാജിയിൽ അവസാനിക്കുകയാണെങ്കിൽ, അത് ഒരു പ്രതീകാത്മക യുദ്ധം ജയിക്കുകയും, അനിതയെ ആത്മഹത്യയിലേക്ക് തള്ളിവിട്ട അതേ വ്യവസ്ഥ അടുത്ത അഡ്മിഷൻ സൈക്കിളിലും കേടുകൂടാതെ നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യും. വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് വേണ്ടത് ഒരു പുതിയ മുഖമല്ല, ഒരു പുതിയ ഘടനയാണ്. അതുപോലെ തന്നെ, ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിന് അതിന്റെ ജൈവിക ഉത്ഭവത്തോട് നീതി പുലർത്തണമെങ്കിൽ, വ്യക്തമായ ഒരു രാഷ്ട്രീയ-ഘടനാപരമായ നിലപാട് എടുക്കാതെ എത്രകാലം മുന്നോട്ടുപോകാൻ സാധിക്കുമെന്നത് ഇപ്പോഴും ഒരു തുറന്ന ചോദ്യമായി അവശേഷിക്കുന്നു.
